Tiyatro Eleştirisi: Bir Ülke Nasıl Soyulur?

yunanistan / türkiye / kıbrıs | kültür | opinion/analysis Wednesday March 28, 2007 02:53 by Mehmed İnce - mülksüzler mulksuzlerdergisi at gmail dot com

[mülksüzler Ocak 2007 sayısından alınmıştır.]

“Bu ülkede kıtlıkla bolluk birbirine karışmıştır. Bu ülkenin insanları kıtlık olur ağlar, bolluk olur ağlar”
Öndeyiş

Sen ki çok emek verdin bu başağın sarısına .Yıldırmadı seni toprağın sertliği,soğuk ayazın keskin dişleri.Ama gün gelip aldılar bin bir vaatle o özenle büyüttüğün,beslediğin emeğini aldılar elinden.Bir gün köyüne gelip,senden karagözlü,cılız çocuklarını kendisine satmanı isteyen para babaları olsa onlara da böyle umarsızca satacak mısın canını-kanını!!

Ayak Bacak Fabrikası, Sermet Çağan’ın 1964 yılında yazdığı ve sahnelendiği dönem, toplumcu gerçekçi oyun düzlemi içerisinde ses getirmiş önemli politik metinlerimizden biri. İstanbul Devlet Tiyatrosu taksim sahnesinde Trabzon Devlet Tiyatrosu’nun sergilemeye başladığı oyun, kısa süre İstanbul’da temsil edilecek olmasına rağmen kapsamlı bir ilgiyi hak ediyor.

Oyun kısaca sistem-iktidar tarafından buğdayları ellerinden alınan ve onun yerine kara tohum yemek zorunda kalan ve neticesinde kötürüm olan bilinmeyen bir ülkenin köylülerinin hikâyesini ele alır. Aslında hikâye gerçek bir olaya dayanmakta. Bahsi geçen köylüler Anamur ilçesinin dört köyünde gerçekten aç kaldıkları için kötürüm kalacaklarını bile bile kara tohum yerler. Oyunda ki köylülerin şifa aramak için gittikleri balıklı göl ise Urfa da ki balıklı gölden başkası değildir. Köylüler zamanında 3–4 gün süren yolu kat edip bu şifalı! göle gitmeyi göze alırlarken üç saat uzaklıktaki hastaneye gitmeyi tercih etmezler.

Bu paradoksu ve trajediyi anlayabilmek ve aktarabilmek kolay değil. Marxist tarih ve toplum ideolojisinden beslenen Epik tiyatro, yönetmen ve oyuncu Bertolt Brecht aracılığı ile özellikle 2.paylaşım savaşı sonrası tiyatro sahnesinde ezilen sınıfların sorunlarına odaklanmış ve önerdiği yeni siyasal tiyatro biçimi aracılığı ile evrensel trajedilerimizi yorumlayabilmemiz için akılcı, eleştirel bir estetik tarz önermiştir.

Çağan’ın oyunda kendisini hissettiren epik biçim, kişiyi ismi, karakteri, geçmişi veya öznel bunalımları ile ele almaz. Kişi, yavan bir tip haline getirilmeden, içinde bulunduğu sınıfın karakteri, davranış-tepki alışkanlıkları ile sahneye taşınır. Bir işçi-köylü veya patron vardır sahnede ama bu karakter bir kahraman veya bir düşman değildir. Masaya yatırılıp incelenmesi gereken bir öznedir sadece. Klasik tiyatro özdeşleşme yolu ile gerçekliğin (kapitalizmin) yeniden üretimini sağlarken; epik biçim gerçekliği bize bir sirk aynasında gösterir. Bu ayna bombeleri, büyüklüğü ve sıra dışı açıları ile bizdeki gerçekliği yani yaşamı değiştirme arzusunu kaşır. Taraflı ve ucu açık bir eleştiri görürüz oyunlarda.

Oyunu bu biçim çerçevesinde değerlendirdiğimizde, oyuncuların çoğunluğu, epik tiyatronun temel değerlerine bağlı kalarak, karakterlerin temel değer ve amaçları konusunda kafa karışıklığından uzak, güçlü ve sade bir yorumun takipçisi olmuşlar. Özellikle sesin kullanımı ve karakterler arasındaki uyum ve ritmin doğallığı çarpıcı.

Epik tiyatro’nun eleştiri ve çözüm önerisi çağdaş tiyatro geleneğinde önemli bir yeri olan yabancılaştırma teknik ve efektleri aracılığı ile aktarılır. “Ayak Bacak Fabrikası” nda kullanılan yabancılaştırma öğelerinden ilk göze çarpan unsur ise gözü ve algıyı yormayan işlevsel-yalın dekor anlayışı. Oyunda sahnenin gerisine doğru uzanan pratik kullanımlı yükselti ile büyük bir gölün oyuncular tarafından sahneye taşınan ufak bir teneke su aracılığı ile simgelenmesi söz konusu dekor anlayışına başarılı iki örnek olarak verilebilir.

Epik müzikte notalar bir duygu sarhoşluğu yaratmaktan çok aklı öne çıkartıp metni ve oyunu yargılayan bir yabancılaştırma unsurudur. Coşkun Irmak’ın rejisinde oyunun müziklerini icra eden müzik grubunun sahnenin sağına yerleştirilmesi ve açıkça sahnede gösterilmesi ve farklı müzikal motiflerin doğru dağılımı olumlu olarak gösterilebilse de bazı parçaların özellikle soloların durağan ve renksiz yapısı oyunun ritmini aksatıp yavaşlatıyor.

Klasik tiyatronun tersine epik ışıklama size sıcak, yatıştırıcı ve dizginleyici bir atmosferden ziyade her an dikkatinizi ayakta tutacak ve izlediğinizin bir oyun olduğunu sürekli hatırlatacak “soğutulmuş” bir dünya sunacaktır. Ancak izlediğimiz bu oyunda ışığın ayırt edici ve vurgulayıcı gücünün birkaç sahne dışında oyunda tam anlamıyla kullanılabildiğini söylemek güç. Derebeylerinde maske kullanımı ve tablolar arasında ki geçişlerin anlatıcı ile vurgulanması aktarılabilecek diğer klasik yabancılaştırma teknikleri.

Epik oyun ve biçim, aldatma ve illüzyon değil seyirciye yapılan açık bir hesaplaşma çağrısı üzerinden yürütür yolculuğunu. İktidar ise gücünü sağlamlaştırabilmek için her zaman gizliliğe ihtiyaç duymuştur. Gerçeği sadece aramak değil ama aynı zamanda değiştirmek ihtiyacında olan devrimci tiyatro iktidar karşısında ancak oyun ile izleyici arasında gizlilikten muaf, bilinçli ve diyalektik bir atmosferde soluk alabilir.

Genelde izlediklerimizin aksine bu oyun eksikleri ile birlikte hem epik tiyatroya iyi bir örnek hem de artık sıradanlaşan ve kanıksanan bir hikayenin arka planını konu ediniyor.İktidar hırsının,gericiliğin,patronların,aptallığın ve bencilliğin hüküm sürdüğü bir karabasan...Oysa bizim hikayemiz iki türlü başlayabilir.Ama önce bir tercih yapmak gerekiyor “iyi ve sadık birer vatandaş olmak ya da özgürlük ve adalete susamış halklar olmak...?”