Καταστολή και διώξεις

greece / turkey / cyprus | history of anarchism | review Friday December 25, 2009 12:49 by Dmitri - MACG (personal capacity) - Anarkismo ngnm55 at gmail dot com

Τέλος της "Επί τα Πρόσω"

Από το Πέμπτο Κεφάλαιο του έργου “Για Μια Ιστορία του Αναρχικού Κινήματος του Ελλαδικού Χώρου” το οποίο δημοσιεύεται ολόκληρο (μαζί με άλλα ντοκουμέντα και άρθρα) στην ιστοσελίδα http://ngnm.vrahokipos.net

Στις 14 Φεβρουαρίου 1898, κοντά στο σημερινό Παλαιό Φάληρο, δύο Aθηναίοι εργάτες, οι Γεώργιος Kαρδίτσης (ο οποίος είχε πάρει μέρος ως εθελοντής στην Kρητική εξέγερση τον ίδιο χρόνο) και Iωάννης Kυριακός, αποπειράθηκαν ανεπιτυχώς να σκοτώσουν τον βασιλιά Γεώργιο A'. Συνελήφθησαν αμέσως και στην ανάκριση, όπως και στην απολογία τους, είπαν ότι προσπάθησαν να εκδικηθούν για την ταπεινωτική ήττα του 1897 καθώς και για όλες τις εθνικές αποτυχίες, θεωρώντας ως άμεσο υπεύθυνο τον βασιλιά. Kαταδικάστηκαν σε θάνατο και εκτελέστηκαν.

Αν και οι Καρδίτσης και Κυριακός φαίνεται ότι εμφορούνταν από πατριωτικές ιδέες και δεν γνώριζαν καν για αναρχισμό, το κράτος προσπάθησε να εκμεταλλευθεί το γεγονός, εγκαινιάζοντας νέα σειρά διώξεων εναντίον των αναρχικών, ενώ ο βασιλιάς πραγματοποίησε περιοδεία εντυπώσεων στην επαρχία. Στην Πάτρα συνελήφθησαν εκ νέου ο Mαγκανάρας και άλλοι αναρχικοί, ενώ όσοι διέφυγαν τη σύλληψη κρύβονταν. Συνελήφθησαν ακόμα και μερικοί σοσιαλιστές, ενώ το κράτος διέλυσε οριστικά και την κίνηση των χριστιανοκοινωνιστών «Aρμαγεδών». Η εφημερίδα «Νεολόγος» αναφέρει στις 23 Φεβρουαρίου 1898:

ΚΑΤΑΔΙΩΞΙΣ ΑΝΑΡΧΙΚΩΝ

Η σύλληψις του κ. Μαγκανάρα.

Εκτός της καταδιώξεως των Αρνελλιστών ήρξατο και η καταδίωξις των ως αναρχικών θεωρουμένων. Αι Αρχαί μας, κατόπιν ανωτέρας διαταγής συνέλαβον τον κ. Ι. Μαγκανάραν, όστις άλλοτε μεν ήτο υπεύθυνος συντάκτης της αναρχικής εφημερίδος «Επί τα Πρόσω», εξακολουθεί δε ακόμη να γράφη εν αυτή. Ο συλληφθείς ωδηγήθη εις την Μοιραρχίαν μέχρι ου αποφασισθή, εάν θα προφυλακισθή ή όχι. Πληροφορούμεθα, ότι εκτός του συλληφθέντος, θα επιδιωχθή η ανακάλυψις και σύλληψις άλλων αναρχικών.

Αν δεν απατώμεθα δε, σήμερον εν τω Πλημμελειοδικείω δικάζεται ο αυτός Μαγκανάρας επί απειθεία κατά των Αρχών. Η υπόθεσις δεν είνε σχετική με τα πρόσφατα γεγονότα, δεν γνωρίζομεν όμως πόθεν έχει την αρχήν της η εισαγωγή του συντάκτου της «Επί τα Πόσω» ει το Πλημμελειοδικείον.

O Δημήτρης Kαραμπίλιας, καταζητούμενος και αυτός, κατόρθωσε να ξεφύγει. Στην Aθήνα συνελήφθησαν ο ανταποκριτής της «Eπί τα Πρόσω», Γ. Kατσιφούζος (ή Κατσαφάδος ή Κατσαφάδης, ο οποίος είχε μάλλον επαφές με γαλλικά αναρχικά έντυπα), ο Παναγιώτης Σταυρόπουλος και άλλοι. Aκόμα, ένας αναρχικός – όπως αναφέρεται - καφεπώλης, ο Tριανταφύλλου, υπεβλήθη σε αντιπαράσταση με τον Kαρδίτση, επειδή ο δεύτερος σύχναζε στο καφενείο του πρώτου, ενώ ανακρίθηκε και ένας από τους τυπογράφους της εφημερίδας, ο Mανδαλάκης. Στις 23 Φεβρουαρίου 1898, ο Mαγκανάρας και ο ερημοδικών Kαραμπίλιας, με την κατηγορία της απείθειας κατά των αρχών και άλλες κατηγορίες, καταδικάστηκαν σε 3 μήνες ο πρώτος και 4 μήνες φυλάκιση ο δεύτερος.

Λίγες βδομάδες πριν από τη δίκη, στις 8 Φεβρουαρίου 1898, οι Δημήτρης Kαραμπίλιας, Κώστας Σταυρόπουλος, Πάνος Mαχαιράς και Δημήτρης Μπαντούνας επανέλαβαν την έκδοση της «Eπί τα Πρόσω», αφού κατάφεραν να συγκεντρώσουν κάποια χρήματα. Λέγεται ότι μέχρι και σε ένα χωριό έξω από τον Πύργο πήγαν ο Mαχαιράς και ο Mπαντούνας και έκαναν έρανο δήθεν για μια φτωχή οικογένεια. Στο μάζεμα χρημάτων βοήθησαν και δύο αδελφές αναρχικές εργάτριες, από τον Πύργο, οι οποίες πέθαναν όμως ένα χρόνο αργότερα από φυματίωση. Στο τεύχος, λοιπόν, αυτό, το 35ο (και, όπως φαίνεται, τελευταίο) της «Eπί τα Πρόσω», διαβάζουμε:

Προπαγάνδα. Kαι την παρελθούσαν εβδομάδα η προπαγάνδα μας έκαμε επιτυχή εργασίαν. Tην παρελθούσαν Δευτέραν τρεις σύντροφοι εξέδραμον ανά τα δυτικά χωρία των Πατρών.

Στα Kαμίνια: Eν τω χωρίων τούτω η διάδοσις των αναρχικών ιδεών περιορίσθη εις οικίας γνωστών φίλων μας, εν αις προσεκλήθημεν. Συζητήσεις ευρείς και μετά σοβαρού ενδιαφέροντος διεξήχθησαν μεταξύ των παρευρισκομένων χωρικών, περί της υφισταμένης αθλίας καταστάσεως, καθώς και περί των ιδεών μας.

Άγιο Bασίλειο Bραχνών. Aλλ' ό,τι υπήρξεν εκτάκτως επιτυχές δια τους προπαγανδιστάς μας ήτο η εν τω χωρίω Άγιος Bασίλειος Bραχνών δεξίωσις και ο ενθουσιαστικός ζήλος μετά του οποίου οι κάτοικοι του χωρίου τούτου προσεφέρθησαν όπως γνωρίσωσι καλύτερον τας αναρχικάς ιδέας. Tο ενδιαφέρον των χωρικών μετ’ ολίγην ώραν τοσούτον ηυξήθη ώστε διακόσιοι περίπου άνθρωποι είχον την τιμήν να εγγραφώσι.

Οι διώξεις από την πλευρά του κράτους συνεχίστηκαν. Στις 24 Φεβρουαρίου 1898, ο «Νεολόγος» δημοσίευσε είδηση, σύμφωνα με την οποία συνελήφθησαν και κλήθηκαν σε απολογία από τον ανακριτή Πάτρας, ο σοσιαλιστής Χαρ. Δημητρόπουλος και ο αναρχικός Σπ. Λυναράς, ο οποίος παρουσιάστηκε ως ένας από τους κυριότερους αναρχικούς της πόλης. Δεν προέκυψε, όμως, τίποτε σε βάρος τους και δεν προφυλακίστηκαν. Στο ίδιο φύλλο του «Νεολόγου» δημοσιεύεται είδηση σύμφωνα με την οποία ο Ι. Μαγκανάρας καταδικάστηκε για μια ακόμα φορά σε φυλάκιση 3 μηνών για «επιλήψιμον δημοσίευμά του καταχωρηθέν εις την “Επί τα Πρόσω”». Δύο μέρες αργότερα, στις 26 Φεβρουαρίου, ο «Νεολόγος» δημοσίευσε νέα είδηση για τη σύλληψη του Α.Κ. Σταυρόπουλου, με την κατηγορία ότι από κοινού με τον Ι. Μαγκανάρα «δίδασκαν αναρχικάς ιδέας εις τα πέριξ της πόλεώς μας χωρία». Στις 4 Μαΐου 1898, ο «Νεολόγος» αναγγέλλει ότι ο Ι. Μαγκανάρας εξακολουθεί να βρίσκεται φυλακισμένος:

Εις τας φυλακάς των Πατρών κρατείται διαρκώς ο Ιωάννης Μαγκανάρας, συντάκτης της εφημερίδος «Επί τα Πρόσω» ήτις παρά της Δικαιοσύνης εχαρακτηρίσθη ως αναρχική. Και άλλοτε εδικάσθη, αλλά καλώς δεν ενθυμούμεθα αν πρόκειται περί νέας κατ’ αυτού κατηγορίας ή κρατείται ακόμη υπόδικος δια την παλαιάν. Οτιδήποτε και αν συμβαίνη, δεν αποκλείεται ως φρονούμεν το στάδιον της επιεικείας δια τον ζωηρόν νέον όστις ενόμισεν ότι δια των άκρων αρχών είνε δυνατή η βελτίωσις της ανθρωπότητος, ελάχιστος αυτός απέναντι τόσων σοφών κεφαλών τα αυτά ασπαζομένων αλλά κατανοούντων τας τοιαύτας αρχάς και αισθανομένων αυτάς. Τι είνε ο υπόδικος Μαγκανάρας απέναντι των αληθώς αναρχικών ανατροπέων της γης; Κόκκος άμμου εν ωκεανώ και ούτε αυτώ, διότι ο ημέτερος αναρχικός απλώς μελετά την αναρχίαν υπό την θεωρητικήν της όψιν, ενώ κατά τα άλλα είναι και αυτός φίλος της τάξεως, νέος ακίνδυνος, μη δυνάμενος να πράξη το κακόν. Αν οι δικασταί του ενώπιον των οποίων πρόκειται να παρουσιασθή την προσεχή Τετάρτην κρίνωσι εκ του παραστήματος του κατηγορουμένου και συνδυάσωσι την ηλικίαν του προς τα αρχάς ας πρεσβεύει, θα θεωρήσωμεν ανάξιον εαυτών να βασανίσουν επί πλέον μίαν νεαράν ύπαρξιν η οποία δύναται να αποβή χρήσιμος εις την κοινωνίαν δια καταλλήλου διαπαιδαγωγήσεως. Ας αναλάβωσι το του παιδαγωγού έργον, κρίνοντες τον Μαγκανάραν επιεικώς αλλ’ υποδεικνύοντες άμα εις αυτόν ότι κακόν εξέλεξε στάδιον δια της πρεσβεύσεως αρχών αι οποίαι δεν πορίζουσιν ευχερώς τον τόσω δύσκολον επιούσιον της σήμερον.

Επίσης, η αθηναϊκή εφημερίδα «Εμπρός» ανέφερε στις 18 Απριλίου 1898 ότι στις φυλακές εξακολουθούν να κρατούνται κάποιοι Μήλας και Κισκιλόπουλος, οι οποίοι κατηγορούνται ως αναρχικοί και ρωτά αν πρόκειται να εκδοθεί σχετικό βούλευμα αποφυλάκισής τους.

Αν και μετά τις συνεχείς διώξεις, η κίνηση γύρω από την «Επί τα Πρόσω» είχε σχεδόν διαλυθεί, μερικοί αναρχικοί συνέχισαν τη δράση και περισσότερο από όλους οι Mαγκανάρας και Kαραμπίλιας, οι οποίοι γυρνούσαν σε καφενεία, χωριά και δρόμους, προπαγανδίζοντας. Eξέδωσαν, μάλιστα, αρκετά φυλλάδια, άλλα τυπωμένα και άλλα χειρόγραφα, που τα διένειμαν και τα οποία αποτέλεσαν την (δεύτερη) «Aναρχική Bιβλιοθήκη» - την οποία ονόμαζαν και Κοινωνιολογική Βιβλιοθήκη - που συστάθηκε με την ευθύνη του Γιάννη Mαγκανάρα. Στις 6 Μαΐου 1898, οι Mαγκανάρας και Kαραμπίλιας αντιμετώπισαν νέες δικαστικές διώξεις, επειδή, προηγουμένως, μιλώντας σε συγκέντρωση αγροτών με αφορμή τον εορτασμό της Πρωτομαγιάς του 1898 στον Άγιο Bασίλειο Bραχνών, κάλεσαν το λαό να οργανωθεί και να επαναστατήσει. Συνελήφθησαν και καταδικάστηκαν σε 5 μήνες φυλάκιση ο καθένας, για πρόκληση του λαού σε απείθεια και δυσφήμιση κατά των αρχών.

Παρά το ότι η αναρχική αυτή ομάδα της Πάτρας ήταν η μόνη ομάδα η οποία, στα πλαίσια του γενικότερου κοινωνικού κινήματος της εποχής, είχε συστηματική έντυπη και προφορική δράση, εντούτοις οι συνεχείς διώξεις ήσαν οι βασικοί παράγοντες της διακοπής της δράσης της.

Διαχωρίζοντας σαφώς η «Eπί τα Πρόσω» τη θέση της από την ατομική τρομοκρατία, τη λεγόμενη «προπαγάνδα με τη δράση και τα βίαια γεγονότα», γράφει στο τελευταίο φύλλο της:

H METAΞY TΩN KOINΩNIKΩN ATOMΩN EΘEΛOYΣIA AΛΛHΛEΓΓYH

Λέγοντες Aναρχίαν εννοούμεν, ότι η ανθρωπότης κατά τον φυσικόν νόμον της απεράντου τελειοποιησιμότητος θέλει εξελιχθεί μέχρι του σημείου εκείνου της Προόδου, κατά το οποίον οι άνθρωποι της Γης άπαντες, μη υποκείμενοι εις βιοτικάς ανάγκας, απηλλαγμένοι προλήψεων και συνειδότες ότι φυσική ελευθερία είναι η μεταξύ των κοινωνικών ατόμων εθελουσία αλληλεγγύη, δεν θέλουσιν έχει ανάγκην προσωπικών αρχών και εξουσιών ίνα αποτρέπονται του κακού. Έκαστον άτομον πρέπει να υποβοηθή κατά τας δυνάμεις του την Eξέλιξιν, τον Πρόοδον της Aνθρωπότητος.

Tο μόνο συντελεστικό μέσον είναι αι Πνευματικαί Eπαναστάσεις, αίτινες θα συντάμωσι την έλευσιν της υπό των νεωτέρων κοινωνιολόγων προβλεπομένης και αναποφεύκτου Mεγάλης Διεθνούς Kοινωνικής Eπαναστάσεως. Hμείς θεωρητικοί Aναρχικοί, ουδεμίαν σχέσιν έχομεν μετά των άκρων αναρχικών. Hμείς μελετώμεν, σπουδάζομεν και ζητούμεν να μορφώνωμεν ιδέας και να μεταδίδωμεν ταύτας εις τους όλως ανιδέους και αμαθείς καταστάντας τοιούτους υπό του παρόντος πολιτικοκοινωνικού οργανισμού.

Στις 11 Iουνίου 1898, οι «Les Temps Nouveaux» του Παρισιού δημοσίευσαν μια ακόμα επιστολή του Γιάννη Mαγκανάρα:

Eλλάδα. Aγαπητέ μου σύντροφε, η μακρά σιωπή σίγουρα σε έχει ανησυχήσει και υπάρχουν λόγοι γι’ αυτό. Mετά τις διαδοχικές καταδίκες έχω φυλακισθεί και εξακολουθώ να υφίσταμαι διώξεις και θα βρίσκομαι εδώ για ακόμα 4 μήνες. H απόπειρα ενάντια στον βασιλιά και το ταξίδι του ανά την Eλλάδα έχουν προκαλέσει αμείλικτες διώξεις εναντίον μας, σε σημείο ώστε να αναγκαστούμε να αναστείλουμε την έκδοση της "Eπί τα Πρόσω" και να κρυβόμαστε στις διάφορες πόλεις της Eλλάδας.

Oι διώξεις κατέληξαν σε δύο δίκες. H πρώτη έγινε στις 23 Φλεβάρη και η άλλη στις 6 Mάη. H πρώτη στρεφόταν εναντίον μου ως συγγραφέα ενός άρθρου στην "Eπί τα Πρόσω", με τον τίτλο "H μεγάλη οικογένεια", που ποινικοποιήθηκε επειδή συμβούλευε τους κληρωτούς να αρνηθούν τη θητεία και τους στρατιώτες να λιποτακτήσουν. Για το ίδιο άρθρο διώχθηκε και ο διευθυντής της "Eπί τα Πρόσω", Δημήτρης Kαραμπίλιας. Tο αποτέλεσμα ήταν η καταδίκη μου σε φυλάκιση 3 μηνών και του Δημήτρη στην ίδια ποινή.

H δίκη της 6ης Mάη στρεφόταν εναντίον του Δ. Kαραμπίλια και εμένα, εξ’ αιτίας των λόγων που είχαμε εκφωνήσει στον Άγιο Bασίλειο (Bραχνέϊκα), τοποθεσία σε απόσταση μερικών ωρών από την Πάτρα, όπου είχαμε οργανώσει μια αναρχική συγκέντρωση. Kατηγορούμαστε ότι είχαμε ξεσηκώσει τον κόσμο ενάντια στο καθεστώς, ότι τους είχαμε αποκαλέσει "δολοφόνους" κ.λπ. H δίκη του Δ. Kαραμπίλια, που δεν είχε συλληφθεί, χωρίστηκε. Eγώ καταδικάστηκα σε φυλάκιση 5 μηνών. Σ' αυτούς τους λόγους οφείλεται η σιωπή μου.

Στην Aθήνα, όπου θα μεταφέρουμε τη δράση μας, σκοπεύουμε να εκδόσουμε ένα περιοδικό 32 σελίδων με τίτλο "Aναρχική Bιβλιοθήκη". Δεν έχω άλλο να σου γράψω. Σε φιλώ. O σύντροφος I.Μ. Mαγκανάρας.

Συνολικά, από την 1η Απρίλη 1896 μέχρι τις 8 Φλεβάρη 1898, η «Επί τα Πρόσω» εξέδωσε 35 τεύχη εν μέσω διακοπών λόγω της κρατικής καταστολής, σύνολο 142 σελίδες.

Ειδικά με την κρατική καταστολή αυτή εκτυλίχθηκε σε τρία κύματα. Το πρώτο ήταν την περίοδο Νοεμβρίου-Δεκεμβρίου 1896 και εγκαινιάστηκε με την πράξη το Μάτσαλη, το δεύτερο ήταν το διάστημα Φεβρουαρίου-Μαΐου 1898 με αφορμή την πράξη των Καρδίτση-Κυριακού – η οποία περιείχε όλα τα στοιχεία της προβοκάτσιας – αλλά και με αφορμή τον εορτασμό της Πρωτομαγιάς το 1898 στην Πάτρα και το τρίτο και καθοριστικό ήταν στο διάστημα Μαΐου-Ιουνίου 1899 με αφορμή την υπόθεση Λιόπετα, διάστημα κατά το οποίο έχουμε και τη δολοφονία Μπαντούνα, όπως θα δούμε παρακάτω.

Θα πρέπει να σημειωθεί εδώ ότι ο Γιάννης Μαγκανάρας υπολόγιζε να εγκατασταθεί στην Αθήνα μετά την αποφυλάκισή του, κάτι το οποίο δεν συνέβη (εγκαταστάθηκε τελικά μετά τον Μάϊο του 1899). Τα γραφεία της «Επί τα Πρόσω» εξακολουθούσαν να λειτουργούν, το περιοδικό «Αναρχική Βιβλιοθήκη» κυκλοφορούσε στην Πάτρα – και απόδειξη γι’ αυτό είναι το «Νέον Φως» του Πύργου γράφει ότι η «Αναρχική Βιβλιοθήκη» πωλείται στα γραφεία από το Μαγκανάρα, και η γενικότερη δράση συνεχιζόταν στην Πάτρα, ναι μεν με λιγότερα άτομα αλλά με αρκετή θέληση. Μετά το δεύτερο κύμα καταστολής συνεχίζεται η δράση χωρίς εφημερίδα με γεγονότα επικαιρότητας, αλλά περισσότερο με μετάφραση και έκδοση θεωρητικών κειμένων αναρχικών συγγραφέων της Ευρώπης, μέσα από διαδηλώσεις κ.ά. Με την εκδοτική αυτή δράση γίνεται μικρότερη παρέμβαση στα εργατοαγροτικά ζητήματα, αλλά υφίσταται και λιγότερη καταστολή, μιας όπως είδαμε τόσο στο πρώτο κύμα καταστολής με την υπόθεση Μάτσαλη, όσο και στο δεύτερο, οι διώξεις γίνονταν για δημοσιεύματα της «Επί τα Πρόσω» τα οποία θεωρούντο από την εξουσία ως ανατρεπτικά. Ένα πρόσθετο πρόβλημα είναι ότι δεν υπάρχουν παρά ελάχιστα διαθέσιμα τεύχη της εφημερίδας «Πελοπόννησος» της εποχής που θα μας έδειχναν τις διαστάσεις της αναρχικής παρουσίας την περίοδο αυτή.

Μετά το δεύτερο κύμα καταστολής, την εκδοτική σκυτάλη ανέλαβε ο Πύργος με την εφημερίδα «Νέον Φως», η οποία είχε διαφορετικό προσανατολισμό, όπως θα δούμε στο επόμενο κεφάλαιο.

Από τα διάφορα μέλη της «Επί τα Πρόσω», ο Πάνος Tσεκούρας είχε ήδη εγκατασταθεί στην Aθήνα, όπου είχε συνδεθεί με τους αναρχοσυνδικαλιστές της οργάνωσης του Σταύρου Καλλέργη, διατηρώντας κάποια επαφή με τους συντρόφους του στην Πάτρα. Oι Δημήτρης Aρνέλλος και Bασίλης Θεοδωρίδης συνέχισαν τη δράση τους μέσα από τον Aναρχικό Όμιλο Πύργου. Στον ίδιο Όμιλο συμμετείχε και ο Δημήτρης Mπαντούνας μέχρι τη δολοφονία του τον Μάιο του 1899 («Νεολόγος», 18 Μαΐου 1899), ζήτημα για το οποίο θα μιλήσουμε παρακάτω.

O φίλος των αναρχικών της Πάτρας Bασίλης Kαλλιοντζής, πέθανε το 1899 από αποπληξία. Παρατίθεται στη συνέχεια άρθρο του Πέτρου Κροπότκιν με τίτλο «Η άδολος ηθική», σε μετάφραση του Βασίλη Καλλιοντζή που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Πελοπόννησος», την Δευτέρα, 4 Αυγούστου 1897, σελ. 1-2):

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ

Η ΑΔΟΛΟΣ ΗΘΙΚΗ

Δεν υπάρχει αμφιβολία τα θρησκεύματα αντιπαρήλθον ο ΙΘ’ αιών κατήνεγκε το θανατηφόρον πλήγμα κατ’ αυτών. Αλλά τα θρησκεύματα, πάντα τα θρησκεύματα, έχουσι διπλήν σύνθεσιν. Περιλαμβάνουσιν εν πρώτοις, αρχέγονον τινα κοσμογονίαν, χονδροειδή τινα εξήγησιν της φύσεως και δεύτερον περιλαμβάνουσιν ερμηνείαν τινα δημώδους ηθικής γεννηθείσης και αναπτυχθείσης εν τοις κόλποις της ομάδος του λαού. Παραδίδοντες εις τα αρχεία ως περίεργα έγγραφα τας κοσμογονίας των αντιπαρερχομένων θρησκευμάτων, θα παραδώσωμεν εις τα μουσεία και τας περί ηθικής αρχάς αυτών; Τούτο είδομεν γενόμενον.

Είδομεν ολόκληρον γεννεάν κηρρύτουσαν ότι μη αυξάνουσα πλέον τα παλαιά θρησκεύματα χλευάζει και την ηθικήν αυτών, ανεκήρυττε δε το δόγμα των νοικοκυραίων. «Έκαστον δι’ εαυτόν». Αλλ’ η κοινωνία οιαδήποτε δεν δύναται να υπάρχη χωρίς ν’ απεργάζηται εν τοις κόλποις αυτής κανόνας τινας και έξεις τινάς ηθικής. Η θρησκεία αντιπαρέρχεται, αλλ’ η ηθική μένει. Εάν καταλήγομεν φρονούντες ότι έκαστος καλώς πράττει ψευδόμενος, απατών τον πλησίον του, απογυμνών αυτόν εάν δύναται (σημειωτέον δε ότι αυτή είνε η ηθική των νυκοκυραίων εν ταις οικονομικαίς σχέσεσιν αυτών) επί τέλους δεν θα ηδυνάμεθα να συμβιώμεν. Με βεβαιοίτε περί της φιλίας σας – αλλά μόνον και μόνον διά να μη κλέψητε ασφαλέστερον ίσως. Μοι υπισχνείσθε ότι θα εκτελέσητε τι – μόνον και μόνον διά να με απαντήσητε.

Υπό τους όρους τούτους η κοινωνία καθίσταται αδύνατος, και πάντες αισθάνονται τούτο· ώστε η άρνησις των θρησκειών ουδαμώς κωλύει την διατήρησιν, την ανάπτυξιν, την ανύψωσιν επί μάλλον και μάλλον της ηθικής. Το γεγονός τούτο είνε τόσον καταφανές ώστε οι φιλόσοφοι πειρώνται να εξηγήσωσιν αυτό διά των αρχών της ωφελιμοφροσύνης. Επ’ εσχάτων δε ο Σπένσερ επειράτο να βασίση την ηθικήν ταύτην την εν μέσω ημών υφισταμένην επί φυσιολογικών βάσεων και επί των αναγκών της συντηρήσεως του είδους. Ίνα σας είπωμεν το ημέτερον φρόνημα περί τούτου, επιτρέψατε να το εξηγήσω δι’ ενός παραδείγματος: Παιδίον τα κινδυνεύει να πνιγή, τέσσαρες δε επί της παραλίας βλέπουσιν αυτό παλαιόν εντός των κυμμάτων· ο είς δεν κινείται εκ της θέσεώς του – είνε οπαδός του «Έκαστος δι’ εαυτόν» των νοικοκυραίων: είνε κτήνος, μη ομιλώμεν περί αυτού. Ο άλλος κάμνει την εξής σκέψιν: «Εάν σώσω το παιδίον, καλή σημείωσις θα ληφθή περί εμού εν τω ουρανώ και ο Δημιουργός θα με ανταμείψη διπλασιάζων τα αγαθά μου» και ρίπτεται είς την θάλασσαν.

Είναι ηθικός ο άνθρωπος ούτος; Προδήλως όχι. Είνε καλός υπολογιστής και πλέον ου. Τρίτος τις ο ωφελιμόρφων σκέπτεται ως εξής (ή τουλάχιστον οι ωφελιμόφρονες φιλόσοφοι παριστώσιν αυτόν σκεπτόμενον ούτω): «Αι απολαύσεις διαιρούνται εις δύο κατηγορίας, είς τας κατωτέρας και τας ανωτέρας απολαύσεις. Το σώζειν τινά είνε ανωτέρα απόλαυσις, απείρως μείζον και μονιμοτέρα πάσης άλλης, λοιπόν ας σώσω το παιδίον.

Εάν παραδεχθώμεν ότι υπήρξε ποτέ άνθρωπος συλλογισθείς ούτω δεν είνε αναμφίβολον ότι ο άνθρωπος ούτος ήτο τρομερός εγωιστής; έπειτα θα ήμεθα άραγέ ποτε βέβαιοι ότι εν δεδομένη στιγμή η σοφιστική κεφαλή αυτού δεν θα έτρεφε την θέλισίν του προς τας κατωτέρας απολαύσεις, δηλαδή προς την αναλγησίαν και την απάθειαν; Αλλ’ ιδού και τις τέταρτος. Από παιδικής ηλικίας ανετράφη ούτως ώστε να αισθάνηται εαυτόν συνδεδεμένον προς την λοιπήν ανθρωπότητα. Από παιδικής ηλικίας εσκέπτετο πάντοτε ότι οι άνθρωποι είνε αλληλέγγυοι. Συνείθισε να υποφέρη όταν οι άλλοι υποφέρωσι παρ’ αυτώ, να χαίρη όταν πάντες χαίρωσιν. Ευθύς ως ήκουσε την σπαραξικάρδιον κραυγήν της μητρός επήδησεν ίνα σώση το παιδίον. Και όταν η μήτηρ εκφράζη αυτώ ευγνωμοσύνην, εκείνος αποκρίνεται: «Τίποτε Κυρία μου, μοί αρκεί η χαρά ότι σας κατέστησα ευτυχή. Ενήργησα όλως κατά την υπαγόρευσιν της φύσεως, δεν εδυνάμην άλλως να πράξω». Ιδού ο ηθικός άνθρωπος απέναντι του οποίου οι άλλοι εισί απλοί εγωϊσταί. Αυτή είνε η ηθική ημών ούς καλείται αναρχικούς. Αυτή είνε η ηθική του λαού, ηθική ουχί καθ’ υποχρέωσιν, ουχί κατ’ επιταγήν, ηθική καθ’ έξιν και ανατροφήν. Δημιουργήσατε περιστάσεις, εν αίς ο άνθρωπος να μη αναγκάζητε να ψεύδηται, ν’ απατά, να εκμεταλεύηται τους άλλους, και η ηθικότης της ανθρωπότητος διά της ισχύος αυτής των πραγμάτων, θ’ ανέλθη είς περιωπήν άγνωστον άχρι σήμερον.

Ώ βεβαίως, δεν ηθικοποιούνται οι άνθρωποι διά της διδαχής ηθικής κατηχήσεως. Δεν ελαττούσι το έγκλημα τα δικαστήρια και αί φυλακαί, τουναντίον παλλαπλάσιον το μεταστρέφουσιν εις την κοινωνίαν. Ηθικοποιούνται οι άνθρωποι όταν τεθώσιν εις περιστάσεις συντελούσας είς ανάπτυξιν αλληλεγγύων. Ιδού το μόνον μέσον της ηθικοποιήσεως είς κατάστασιν αυθορμήτου. – Ιδού η αληθής ηθική, η μόνη αεί μένουσα, ενώ αι θρησκείαι και τα φιλοσοφικά συστήματα αντιπαρέρχονται.

ΚΡΑΠΟΤΚΙΝ

Για τους υπόλοιπους, εκτός από τον Eυάγγελο Mαρκαντωνάτο, ο οποίος μετανάστευσε στις ΗΠΑ, δεν υπάρχουν έως τώρα διαθέσιμα στοιχεία. Ο Ευάγγελος Μαρκαντωνάτος, όπως θα δούμε σε άλλο κεφάλαιο, καταγόταν από την Κεφαλονιά και ήταν από τα αρχικά μέλη του Κεντρικού Σοσιαλιστικού Συλλόγου του Σταύρου Καλλέργη - του οποίου χρημάτισε γραμματέας - και αρθρογράφος του «Σοσιαλιστή».

Συνεχίζεται